Mit

Mit Kavramı Üzerine

Polat Yıldız

 

Mit, (Şark’ta esatir, üsture) insan davranışı için model teşkil eden, insanın kendisini, üzerinde yaşadığı dünyayı ve evreni olaylar, nesneler, davranış biçimleri ve kurumlar bütününde anlamlandırmasını sağlayan, her zaman için bir yaradılışın hikâyesini anlatan, bireyselliğe karşı kolektif bilinci temsil eden kutsal metinlerdir.

Mitlerin özelliklerinde Mircea Eliade’nin ortaya koyduğu özelliklere değinmek mümkündür. Yaradılışın gerçek öyküleri olmak mitlerin temel özelliğidir. Mit, doğaüstü varlıkların eylemlerinin öyküsünden oluşur. Bu öykü kesinlikle gerçek (çünkü gerçeklerle ilgilidir) ve kutsal (doğaüstü varlıklar tarafından yaratılmıştır)  olarak kabul edilir. Mit, her zaman için bir yaradılışla ilgilidir. Bir şeyin yaşama nasıl geçtiğini ya da bir davranışın/bir kurumun vb. nasıl yaratılmış olduğunu anlatır. İnsan, miti bilmekle nesnelerin kökenini bilir. Bu nedenle de nesnelere egemen olmayı, onları istediği gibi yönlendirip kullanmayı başarabilir. Bir yönüyle mitler inanç sisteminin içindedirler, yani inançtırlar.

Mit diğer türler ile (bilhassa efsane ile) karıştırılmamalıdır. Mit, inanılış olarak gerçek kabul edildiği için efsane ile ortak özellik taşırken masalın kurmaca olmasından dolayı ondan ayrılır. Mit’te zaman uzak geçmiştir. Bu durum efsanede yakın geçmiş iken masalda ise herhangi bir zaman dilimidir. Mit’te farklı bir dünya algısı vardır. Erken veya diğer dünyalar olarak tanımlayabiliriz bu durumu. Efsane gibi günümüz dünyası yoktur ya da masaldaki gibi herhangi bir yer değildir. Mitler kutsaldırlar, bu yönüyle de efsane ile benzer özellik taşırlarken masaldan ayrılırlar. Mitlerin ayırt edici bir diğer özelliği ise karakterlerinin insan dışı varlıklar olmasıdır. Efsanede kahramanlar insan iken masallarda ise insan veya diğer varlıklardır.

Bronislaw Malinowski masalların eğlence için anlatıldıklarını, efsanelerin güvenilir tanıklıkta bulunmak ve toplumsal ihtirası doyurmak için anlatıldıklarını, mitlerin ise yalnızca gerçek sayılmakla kalmadığını, saygıdeğer ve kutsal sayıldıklarını, önemli bir toplumsal oynadıklarını kaydeder. Ona göre masal mevsime bağlıdır ve eğlence aracı olarak hizmet eder. Efsane, olağandışı bir gerçeklikle yüz yüze gelmekten doğmuş olup tarihsel panoramalar açar. Mit, ayin, tören ya da bir toplumsal veya ahlaki kural, savunulma, gerçeklik, kutsallık talep edildiğinde işe karışır.

Mit, anlaşılmaz, şaşırtıcı olayların açıklanması olarak görülür. Dünyanın sembolik bir yapısı olarak bakıldığında da şiir ya da müzik gibi diğer yaratıcı faaliyetlere denk görülür. Mit kesinlikle bilinçaltının tasarımıdır. Alt tabaka ile ilgili olarak görülür ki, bütün insanlar tarafından paylaşılabilir. Mitlerde insan, toplumun, kültürün ve doğanın temel problemleri ile yüz yüze getirilir. Böylece sorumluluklar ve ayrıcalıklar için geçerli bir sebep sağlar. Halkın duygularını, toplumu yıkıcı uygulamalar olmadan açıklamayı mümkün kılar. Bir yönüyle de mitler geleneklere destek olur. Genel dini değerlere anlam verir. Sosyal ilişkiler kurar. Böylece sosyal yapının ve kültürün bir aynası olur. Unutulmamalı ki, her mit, tarihi bir durumun sonucudur.

Mitlerin ilkel kültürlerde vazgeçilmez bir işlevi vardır. (Malinowski) Mit, inancın ifadesidir. Onu derinleştirip şifrelerler. Mit, ahlakı kurar ve ona güç verir. Ayinin üretkenliğine kefil olur, insan için örnek olacak pratik kurallar içerir. Yani mit, ilkel inancın ve ahlaki bilgeliğin bildirgesidir.

Mitlerin sınıflandırılması üzerine farklı görüşler vardır. Biz 4 başlıkta ele alacağız: 1)Evrenin nasıl oluştuğunu anlatanlar (Kozmogoni) ,  2)Tanrıların nereden geldiğini anlatanlar(Teogoni), 3) İnsanların nereden geldiğini ya da nasıl yaratıldığını anlatanlar (Antropogoni),  4)İnsanın ve dünyanın geleceğini anlatanlar (Eskotoloji)

Türk mitik metinlerinin konuları ise şu şekildedir: 1)Yaradılışla ilgili mitolojik metinler, 2)Tufan ile ilgili mitolojik metinler, 3)Kıyamet ve Dünyanın sonuyla ilgili mitolojik metinler

Türk mitleri üzerine yapılan bazı çalışmalardan örnekler vererek yazımızı bitirelim: Abdülkadir İnan (Tarihte ve Bugün Şamanizm), Bahaeddin Ögel (Türk Mitolojisi), Bilge Seyidoğlu (Türk Mitolojisi-Mitoloji Üzerine Araştırmalar)…   Polat Yıldız

 

Etiketler

1 thought on “Mit Kavramı Üzerine

Bir Yanıt Yazın